شورای نگهبان بخشی از فرایند تقنینی جمهوری اسلامی به شمار می‌رود
شورای نگهبان بخشی از فرایند تقنینی جمهوری اسلامی به شمار می‌رود

وی با استناد به بیانات رهبر شهید انقلاب، نقش شورای نگهبان در فرایند قانون‌گذاری را در سه محور اصلی نظارت بر قوانین، نظارت بر انتخابات و تفسیر قانون اساسی دسته‌بندی کرد و گفت: بررسی منظومه فکری ایشان نشان می‌دهد که شورای نگهبان صرفاً نهادی ناظر بر مصوبات مجلس نیست، بلکه بخشی از فرایند تقنینی جمهوری اسلامی به شمار می‌رود (ر.ک: بیانات 6/3/1383).

شورای نگهبان؛ تضمین‌کننده هویت اسلامی نظام

جعفرزاده بهاءآبادی با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب بر اهمیت نظارت شرعی شورای نگهبان، اظهار کرد: ایشان وجود این شورا را از جمله دستاوردهای اساسی انقلاب اسلامی می‌دانستند و معتقد بودند که بدون نظارت شرعی بر قوانین، ممکن است جمهوری اسلامی از محتوای اسلامی خود فاصله بگیرد و صرفاً صورتی از نظام اسلامی باقی بماند (ر.ک: بیانات 1/1/1395).

وی افزود: از منظر رهبر شهید، شورای نگهبان نهادی است که انطباق قوانین و عملکردهای نظام با شرع مقدس و قانون اساسی را تضمین می‌کند و از این جهت، نقش آن در حفظ جهت‌گیری اسلامی نظام جایگاهی بنیادین دارد (ر.ک: بیانات 4/12/1370).

این پژوهشگر پژوهشکده شورای نگهبان با اشاره به مبنای عقلایی نظارت بر قوانین تصریح کرد: از دیدگاه رهبر شهید، در نظام‌های قانون‌گذاری مبتنی بر اصول و ارزش‌های مشخص، وجود نهادی برای سنجش قوانین با مبانی و ارزش‌های حاکم بر نظام ضروری است؛ هرچند عنوان و ساختار این نهاد در کشورها متفاوت باشد (ر.ک: بیانات 20/4/1386).

شورای نگهبان بخشی از فرایند تقنینی است

وی با تأکید بر اینکه شورای نگهبان در منظومه فکری رهبر شهید نهادی جدا از فرایند قانون‌گذاری نیست، خاطرنشان کرد: ایشان بر تعامل و تفاهم مجلس شورای اسلامی با شورای نگهبان تأکید داشتند و این شورا را بخشی از قوه مقننه می‌دانستند؛ موضوعی که با مفاد اصل ۹۳ قانون اساسی نیز ارتباط دارد.

جعفرزاده بهاءآبادی در ادامه به موضوع «فتوای معیار» در بررسی شرعی مصوبات اشاره کرد و با استناد به نامه آیت‌الله مؤمن به رهبر شهید انقلاب در سال ۱۳۸۸ و پاسخ ایشان، گفت: بر اساس پاسخ رهبر شهید، در احکام نظامیه باید نظر فقهی ولی‌امر ملاک عمل قرار گیرد؛ زیرا در غیر این صورت، انسجام و بقای نظام با مشکل مواجه خواهد شد. ایشان در همان پاسخ، نظر امام خمینی (ره) را در آن زمان معیار دانسته و مواردی را که خود نظر دیگری داشته‌اند، از این قاعده مستثنا کرده بودند.

ضرورت پایبندی به قانون و معیار عدالت در نظارت

این پژوهشگر با اشاره به تأکید رهبر شهید بر نقش شورای نگهبان در ارزیابی قوانین از منظر عدالت، اظهار کرد: از دیدگاه ایشان، عدالت باید یکی از معیارهای اساسی قانون‌گذاری باشد و مجلس و شورای نگهبان باید در فرایند تقنین و نظارت، به این شاخص توجه ویژه داشته باشند (ر.ک: بیانات 27/2/1390).

وی افزود: رهبر شهید همچنین بر ضرورت پایبندی به قانون در بررسی مصوبات تأکید داشتند و معتقد بودند مصلحت‌اندیشی‌های فردی و سلیقه‌ای نباید موجب کنار گذاشتن ضوابط قانونی شود؛ چراکه در صورت تقدم تشخیص‌های شخصی بر قانون، معیار و ضابطه ثابتی برای اداره نظام باقی نخواهد ماند.

جعفرزاده بهاءآبادی با اشاره به امکان تغییر دیدگاه‌های فقهی و حقوقی اعضای شورای نگهبان خاطرنشان کرد: تغییر نظر در فرایند اجتهاد امری طبیعی است، اما این تغییرات باید مستند به ضوابط و استدلال‌های معتبر باشد و از انضباط علمی و حقوقی برخوردار بماند (ر.ک: بیانات: 20/4/1386).

تأکید بر استدلالی بودن و انتشار نظرات شورای نگهبان

وی یکی دیگر از تأکیدات رهبر شهید را ضرورت مستدل و مستند بودن نظرات شورای نگهبان دانست و گفت: ایشان بر ثبت و انتشار استدلال‌ها و مذاکرات اعضای شورا تأکید داشتند و معتقد بودند این مباحث می‌تواند مجموعه‌ای ارزشمند برای پژوهشگران حوزه حقوق و فقه فراهم کند (ر.ک: بیانات 20/4/1386). حجت­الاسلام جعفرزاده تحقق این انتظار توسط پژوهشکده شورای نگهبان را دستاوردی مهم دانست که می­تواند به شفافیت و تعمیق تحلیل­های حقوقی کمک فراوانی کند.

این پژوهشگر پژوهشکده شورای نگهبان با اشاره به حجیت مصوبات تأییدشده از سوی این شورا در منظومه فکری رهبر شهید افزود: ایشان در دیدارها و پاسخ به استفتائات متعدد تصریح کرده بودند که قوانین مصوب مجلس، پس از تأیید شورای نگهبان، برای همگان معتبر و لازم‌الاتباع است و مخالفت با آن‌ها جایز نیست (برای نمونه: استفتاء 1040).

نظارت پیشینی و نقش تفسیری شورای نگهبان

جعفرزاده بهاءآبادی در بخش دیگری از سخنان خود، نظارت بر صلاحیت نامزدهای انتخابات مجلس را از دیگر ابعاد نقش شورای نگهبان در فرایند قانون‌گذاری از منظر رهبر شهید دانست و اظهار کرد: از آنجا که نمایندگان مجلس مسئولیت قانون‌گذاری و تعیین مسیر حرکت قوای اجرایی کشور را بر عهده دارند، احراز صلاحیت افراد برای حضور در این جایگاه، نوعی نظارت پیشینی بر فرایند قانون‌گذاری محسوب می‌شود. وی به بیانات مورخ 13/11/1378 رهبر شهید انقلاب استناد کرد که فرموده بودند: «حق مردم است که شورای نگهبان نگذارد بدخواهان این ملت به قوه مقننه راه پیدا کنند. شورای نگهبان باید حق مردم را ادا کند و مانع شود از این‌که بدخواهان این ملت، بدخواهان این انقلاب، بدخواهان امام، وارد قوه مقننه کشور امام شوند.»

وی در پایان، به نقش تفسیری شورای نگهبان در چارچوب قانون اساسی اشاره کرد و گفت: تفسیر اصول قانون اساسی از سوی شورای نگهبان، چارچوبی برای فهم و اجرای این اصول فراهم می‌کند و نظر تفسیری شورا در موارد ابهام، فصل‌الخطاب است (ر.ک: بیانات 20/4/1386). از این منظر، نظرات تفسیری شورای نگهبان نیز در شکل‌دهی به فرایند قانون‌گذاری و تبیین نظام حقوقی کشور نقش مؤثری دارد.

 


یک شنبه 01 آذر 1405 (4 ساعت قبل )
همایش ملی «قانون و قانون‌گذاری در منظومه فکری شهید آیت‌الله‌العظمی امام سید علی خامنه‌ای (قدس سره)» با هدف تبیین مبانی، اصول و الزامات قانون و قانون‌گذاری در منظومه فکری امام شهید و بررسی راه‌های ارتقای نظام تقنین کشور برگزار می‌شود. اهمیت این همایش از آن روست که کیفیت قانون‌گذاری، کارآمدی حکمرانی، تحقق عدالت و پیشرفت و پاسخ‌گویی نظام سیاسی، ارتباطی مستقیم با کیفیت قوانین و فرآیندهای تقنینی دارد. این رویداد با رویکردی علمی و آینده‌نگر، بنیادهای قانون‌گذاری، جایگاه و ساختار نهاد قانون‌گذار، فرآیندهای تقنین، حکمرانی آینده‌نگر و آسیب‌ها و الزامات تحول نظام قانون‌گذاری را بررسی می‌کند. این همایش در ادامه «همایش بین‌المللی حقوق ملت و آزادی‌های مشروع در منظومه فکری حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای» است که ۱۲ آذر ۱۴۰۴ برگزار شد و جمعی از اندیشمندان و حقوقدانان داخلی و خارجی در آن مشارکت داشتند.
مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی
پژوهشکده شورای نگهبان